← Course Week 2 · Physical Development of the Child2-hafta · Bolaning jismoniy rivojlanishi
0/13 sections
Pediatric Propaedeutics · Week 2Bolalar kasalliklari propedevtikasi · 2-hafta

Physical Development of the ChildBolaning jismoniy rivojlanishi

Factors affecting physical development, the technique of anthropometric measurements, standards and criteria for assessing growth and development, the anatomical-physiological characteristics of the newborn, borderline and transitional conditions in newborns, the preterm newborn, examination methods (inspection, palpation, percussion, auscultation), and the Apgar and Silverman scores. Jismoniy rivojlanishga ta'sir qiluvchi omillar, antropometrik o'lchovlar texnikasi, bolalarda o'sish va rivojlanishni baholash standartlari va mezonlari, yangi tug'ilgan chaqaloqning anatomik-fiziologik xususiyatlari, chaqaloqlardagi chegara va o'tish holatlari, chala tug'ilgan chaqaloq, tekshirish usullari (ko'rik, palpatsiya, perkussiya, auskultatsiya) hamda Apgar va Silverman shkalalari.

Scroll to read · use the sidebar to jump between sectionsO'qish uchun pastga suring · bo'limlar orasida o'tish uchun yon menyudan foydalaning
Scroll to read each sectionHar bir bo'limni o'qish uchun pastga suring
1

Definition and the Four Groups of SignsTa'rif va to'rt guruh belgi

Physical development (PD) is the set of morphological and functional characteristics that reflect the process of growth and maturation, shaped by heredity and environment. In clinical pediatrics it is understood two ways at once: as a dynamic process (increase in length, weight, and the growth of individual body parts over time) and as the child's biological maturity level at a given age. Jismoniy rivojlanish (JR) — irsiy omillar va atrof-muhit sharoitlari tufayli yetilish va rivojlanish jarayonlarini tavsiflovchi morfologik va funktsional xususiyatlar to'plami. Klinik pediatriyada JR ikki ma'noda tushuniladi: o'sishning dinamik jarayoni sifatida (uzunlik, tana vaznining ko'payishi, tananing alohida qismlarining rivojlanishi) va bolalikning ma'lum bir davridagi biologik kamolot sifatida.

AnthropometricAntropometrik

Body length, body weight, head/chest/shoulder/thigh/lower-leg circumference.Tana uzunligi, tana massasi, bosh, ko'krak, yelka, son, boldir aylanasi.

FunctionalFunksional

Vital lung capacity, muscle strength, physical work capacity.O'pkaning tiriklik sig'imi, mushak kuchi, jismoniy mehnat qobiliyati.

SomatoscopicSomatoskopik

Spinal shape, muscle development, leg shape.Umurtqa pog'onasi shakli, mushaklarning rivojlanishi, oyoq shakli.

BiologicalBiologik

Dental formula, body proportionality, linear growth, secondary sexual characteristics.Tishni aniqlash formulasi, tana tuzilishi proportsionalligi, chiziqli o'sish, ikkilamchi jinsiy belgilar.

2

Factors Affecting Physical DevelopmentJismoniy rivojlanishga ta'sir qiluvchi omillar

Factors are conventionally split into genetic, environmental, and unclassified. Genetic: over 100 genes regulate growth rate and ceiling; parental height correlates most with the child's own height at ages 2–9 and 13–18. Omillar shartli ravishda genetik, atrof-muhit va tasniflanmagan turlarga bo'linadi. Genetik: 100 dan ortiq gen o'sish tezligi va chegarasini tartibga soladi; ota-ona va bola bo'yi o'rtasidagi bog'liqlik 2-9 va 13-18 yosh oralig'ida eng aniq ko'rinadi.

PeriodDavrDominant hormonal influenceAsosiy gormonal ta'sir
In uteroHomila ichi davriMaternal hormones (via placenta)Ona gormonlari (yo'ldosh orqali)
Infancy (breastfeeding)Ko'krak yoshiMaternal hormones (via milk)Ona gormonlari (ona suti orqali)
1–6 years1-6 yoshPituitary (GH), pineal, thyroidGipofiz (STG), epifiz, qalqonsimon bez
AdolescenceO'smirlik davriPituitary (GH), sex hormones (androgens, estrogens)Gipofiz (STG), jinsiy gormonlar (androgen, estrogen)

Environmental: nutrition is the single most important factor — deficits in amino acids, vitamins (A), zinc, or iodine slow growth. Physical activity stimulates osteoblasts; excessive axial loading suppresses growth. Adequate sleep, spring growth-peak seasonality, and psychological stress (which activates the sympathoadrenal system) all play a role. Atrof-muhit: ovqatlanish eng muhim omil — aminokislotalar, vitamin A, sink, yod yetishmovchiligi o'sishni sekinlashtiradi. Jismoniy faollik osteoblastlarni faollashtiradi; ortiqcha vertikal yuk o'sishni tormozlaydi. Yetarli uyqu, bahorgi o'sish cho'qqisi va ruhiy stress (simpatoadrenal tizimni faollashtirib, o'sishni bloklaydi) ham rol o'ynaydi.

Unclassified (least studied): birth order, parental age, fetal weight, season of birth. Tasniflanmagan (kam o'rganilgan): homiladorlik/tug'ilish tartib raqami, ota-onalar yoshi, homila vazni, tug'ilish mavsumi.

Acceleration vs. retardation: "acceleration" (term coined 1935, R. Koch) is a secular trend toward faster growth/earlier maturation — harmonious (growth and maturity speed up together) or disharmonious (only one does). "Retardation" (deceleration, first described by Y. Richter) is the opposite trend, chiefly linked to falling physical activity and to smoking/alcohol causing intrauterine growth restriction. The two trends alternate across generations — the secular trend. Akseleratsiya va retardatsiya: "akseleratsiya" (1935-yilda R. Koch tomonidan kiritilgan atama) — tezlashgan o'sish/erta yetilish tomon ketuvchi tendentsiya — uyg'un (o'sish va yetilish birga tezlashadi) yoki uyg'un bo'lmagan (faqat bittasi tezlashadi). "Retardatsiya" (deseleratsiya, birinchi marta Y.Rixter tomonidan aniqlangan) — teskari tendentsiya, asosan jismoniy faollik pasayishi va chekish/alkogolizm sabab homila ichi rivojlanish kechikishi bilan bog'liq. Ikki tendentsiya avlodlar bo'yicha almashinib turadi — asrlik tendentsiya.
3

Technique of Anthropometric MeasurementsAntropometrik o'lchovlar texnikasi

Correct technique matters as much as the number itself — a poorly measured child produces a misleading growth curve. To'g'ri texnika sonning o'zi kabi muhim — noto'g'ri o'lchangan bola chalg'ituvchi o'sish egri chizig'ini beradi.

ABody weightTana og'irligi›
Use a calibrated digital scale (≥20 g precision for infants); re-zero (tare) before every measurement; subtract diaper/cloth weight. Under 2 years: horizontal scale (10 g precision); over 2 years: vertical/standing scale; child undressed or in light underwear only. Tared (mother-assisted) method: weigh the mother alone, re-zero the scale with her still standing on it, then hand her the undressed child — the display now shows the child's weight directly, and the child stays calm in her arms. Kalibrlangan raqamli tarozidan foydalaniladi (chaqaloqlar uchun kamida 20 g aniqlik); har o'lchashdan oldin nolga to'g'irlanadi; yo'rgak vazni ayiriladi. 2 yoshgacha: gorizontal tarozi (10 g aniqlik); 2 yoshdan katta: vertikal tarozi; bola yechintirilgan yoki yengil ko'ylakda. Tarirlangan (ona yordamida) usul: avval ona alohida o'lchanadi, u tarozida turgan holda tarozi nolga to'g'irlanadi, so'ng yalang'och bola unga beriladi — displey bevosita bola vaznini ko'rsatadi, bola esa onasi qo'lida tinch turadi.
BBody length / heightTana uzunligi / bo'yi›
Under 2 years — term "length" — measured supine on a horizontal stadiometer (needs two people): heel, buttocks, shoulder blades, occiput must all touch the board; assistant holds the head so the outer canthus and top of the ear tragus form one vertical line (Frankfurt plane); sliding footboard brought to the soles at a right angle. Over 2 years — term "height" — measured standing: heels together, occiput/shoulder blades/buttocks/calves/heels against the vertical board; head held so the line from ear canal to outer eye corner is parallel to the base; gentle hand on the abdomen helps posture. Conversion: if a child under 2 is measured standing (or vice versa), add/subtract 0.7 cm. 2 yoshgacha — "tana uzunligi" atamasi — gorizontal rostometrda chalqancha o'lchanadi (2 kishi kerak): tovon, dumba, kurak va ensa taxtaga tegib turishi kerak; yordamchi boshni shunday ushlaydiki, ko'z qiyig'i va quloq supra yuqori qirrasi bitta vertikal chiziqda bo'ladi (Frankfurt chizig'i); qo'zg'aluvchan planka tovonga to'g'ri burchak hosil qilib yaqinlashtiriladi. 2 yoshdan katta — "bo'y" atamasi — tik turgan holda o'lchanadi: tovonlar birga, ensa/kurak/dumba/boldir/tovon vertikal taxtaga tegadi; bosh shunday tutiladiki, quloq kanalidan ko'z tashqi burchagigacha chiziq asosga parallel bo'ladi; qorinni sekin bosish qaddi tekis tutishga yordam beradi. Aylantirish: 2 yoshgacha bola tik turgan holda (yoki aksincha) o'lchansa, natijaga 0,7 sm qo'shiladi/ayiriladi.
CHead and chest circumferenceBosh va ko'krak qafasi aylanasi›
Head: tape passes over the occipital protuberance (back) and brow ridge/glabella (front), snug against the skin, no fingers under the tape; read over the forehead. Chest: tape passes under the inferior angle of the scapulae (back) and across the nipple line at mid-sternum (front — over the breast-tissue transition for pubertal girls); measured three times: quiet breathing, full inspiration, full expiration. Bosh: tasma ensa do'mboqlari (orqadan) va qosh yoylari/glabella (oldindan) ustidan, teriga zich, barmoqsiz o'tkaziladi; natija peshona ustida o'qiladi. Ko'krak: tasma kurak pastki burchagidan (orqadan) va to'sh suyagi o'rtasidan, so'rg'ich chizig'i bo'ylab (oldindan — pubertat qizlarda sut bezi o'tish sohasidan) o'tkaziladi; uch marta o'lchanadi: erkin nafas, chuqur nafas olib, chuqur nafas chiqarib.
4

Formulas for Estimating Physical Development by AgeYoshga oid jismoniy rivojlanish formulalari

Curriculum reference formulas — use only when direct measurement or a WHO growth chart is unavailable. First-year growth: ~3 cm/month in months 1–3, 2.5 cm/month in Q2, 1.5–2 cm/month in Q3, 1 cm/month in Q4 → total ≈25 cm in year 1. Age 1–4: 4-year height = 100 cm (±8 cm per year short); age 8+: 8-year height = 130 cm (±5–7 cm per year difference). O'quv dasturi formulalari — faqat to'g'ridan-to'g'ri o'lchash yoki JSST jadvali mavjud bo'lmaganda ishlatiladi. Birinchi yil o'sishi: 1-3 oyda oyiga ~3 sm, II chorakda 2,5 sm, III chorakda 1,5-2 sm, IV chorakda 1 sm → 1-yilda jami ≈25 sm. 1-4 yosh: 4 yoshli bo'y = 100 sm (har yetishmagan yiliga ±8 sm); 8 yoshdan katta: 8 yoshli bo'y = 130 sm (har yil farqiga ±5-7 sm).

Age (mo)Yosh (oy)Weight gain/mo (g)Oylik vazn qo'shilishi (g)Cumulative (g)Jami (g)Length gain/mo (cm)Oylik bo'y qo'shilishi (sm)Cumulative (cm)Jami (sm)
160060033
3800220039
665043002.516.5
95005950222.5
123507150125.5

Weight: 6-month weight = 8000 g (−800 g per month short of 6, +400 g per month past 6). Age 1–11 yr: 1-year weight = 10.5 kg; 5-year weight = 19 kg (±2–3 kg/yr). Age 11+: weight (kg) = age×5 − 20. Head circumference: 6-month value = 43 cm (±1.5 cm/mo before 6 mo, +0.5 cm/mo after); +1 cm/yr age 1–5, +0.6 cm/yr age 5–15 (5-year value = 50 cm). Chest circumference: 6-month value = 45 cm (±2 cm/mo before 6 mo, +0.5 cm/mo after); 10-year value = 63 cm (±1.5 cm/yr short, +3 cm/yr beyond). Vazn: 6 oylik vazn = 8000 g (6 oygacha har yetishmagan oyiga −800 g, 6 oydan keyin har oyiga +400 g). 1-11 yosh: 1 yillik vazn = 10,5 kg; 5 yillik vazn = 19 kg (±2-3 kg/yil). 11 yoshdan katta: vazn (kg) = yosh×5 − 20. Bosh aylanasi: 6 oylik qiymat = 43 sm (6 oygacha ±1,5 sm/oy, keyin +0,5 sm/oy); 1-5 yoshda +1 sm/yil, 5-15 yoshda +0,6 sm/yil (5 yoshda 50 sm). Ko'krak aylanasi: 6 oylik qiymat = 45 sm (6 oygacha ±2 sm/oy, keyin +0,5 sm/oy); 10 yoshda 63 sm (±1,5 sm/yil yetishmasa, +3 sm/yil ortiq bo'lsa).

5

Proportionality IndicesProporsionallik indekslari

Indices are supplementary, not primary, criteria of physical development — mathematical relationships between two or more anthropometric traits. Indekslar jismoniy rivojlanishning asosiy emas, qo'shimcha mezonlari — ikki yoki undan ortiq antropometrik belgi orasidagi matematik munosabat.

IndexIndeksFormulaFormulaNormal / interpretationNorma / talqin
Birth weight–length ratioTug'ilishdagi vazn-bo'y nisbatiWeight(g) ÷ Length(cm)≈60–65; <60 suggests intrauterine growth restriction≈60-65; 60 dan kam bo'lsa homila ichi rivojlanish kechikishini bildiradi
BMI (Quetelet)TVI (Ketle indeksi)Weight(kg) ÷ Height²(m²)Grades nutrition/obesity, mainly school-age; age-specific BMI charts preferred in practiceOvqatlanish/semizlikni baholaydi, asosan maktab yoshida; amaliyotda yoshga mos BMI jadvallari afzal
Erisman indexErisman indeksiChest circ. − (½ × height)<1 yr: +10 to +13.5 cm; 2–3 yr: +6 to +9; 4–7 yr: +2 to +4; 8–15 yr: +1 to +31 yoshgacha: +10 dan +13,5 sm; 2-3 yosh: +6 dan +9; 4-7 yosh: +2 dan +4; 8-15 yosh: +1 dan +3
Chulitsky (fullness) indexChulitskiy (to'lalik) indeksi3×shoulder circ. + thigh circ. + calf circ. − height≈20–25 at age 1, falling to ≈10–15 at age 3–5; a falling index signals undernutrition1 yoshda ≈20-25, 3-5 yoshda ≈10-15 ga tushadi; pasayishi noto'g'ri ovqatlanishdan dalolat beradi
Tur index (newborn)Tur indeksi (chaqaloq)Head circ. − chest circ.Newborn: +1.5–2 cm; 3–4 mo: 0; 1 yr: −1.6 to −2 cmChaqaloqda: +1,5-2 sm; 3-4 oyda: 0; 1 yoshda: −1,6 dan −2 sm
Body surface area: proportionally larger in children — a newborn has 0.06 m² per kg of body weight versus 0.02 m²/kg in an adult, which is why drug dosing is often calculated by surface area rather than weight alone in neonates. Tana yuzasi: bolalarda nisbatan katta — yangi tug'ilgan chaqaloqda 1 kg tana vazniga 0,06 m² yuza to'g'ri keladi, kattalarda esa 0,02 m²/kg — shuning uchun chaqaloqlarda dori dozasi ko'pincha faqat vazn emas, tana yuzasiga qarab hisoblanadi.
6

WHO Growth Standards and Assessment CriteriaJSST o'sish standartlari va baholash mezonlari

Growth is plotted over time as growth curves on WHO-derived charts (adapted for Uzbekistan, separate boy/girl charts, birth–5 years), using weight-for-age, length/height-for-age, weight-for-length/height, and BMI-for-age. The median (Z=0) is the population average; deviation is expressed in Z-scores at ±1, ±2, ±3. O'sish vaqt bo'yicha JSST asosidagi jadvallarda (O'zbekiston uchun moslashtirilgan, o'g'il/qiz alohida, tug'ilishdan 5 yoshgacha) egri chiziqlar sifatida qayd etiladi: yoshga nisbatan vazn, yoshga nisbatan bo'y/uzunlik, bo'y/uzunlikka nisbatan vazn, yoshga nisbatan TVI. Mediana (Z=0) — populyatsiya o'rtachasi; chetlanish Z-qiymatlarda (±1, ±2, ±3) ifodalanadi.

Z-scoreZ-qiymatLength/height-for-ageYoshga nisbatan bo'yWeight-for-ageYoshga nisbatan vaznWeight-for-length/heightBo'yga nisbatan vazn
> +3——ObesitySemizlik
> +2——OverweightOrtiqcha vazn
0 (medianmediana)
< −2StuntedPast bo'ylikUnderweightKam vaznlikWasted (moderate)OOEYe/ozish (yengil)
< −3Severely stuntedJuda past bo'ylikSeverely underweightJuda kam vaznlikSeverely wastedOOEYe/ozish (og'ir)

A normally growing child's curve runs roughly parallel to the median. A flat curve (stagnation) always signals a problem. A curve that crosses Z-score lines signals increasing risk. A sharp rise after illness ("catch-up growth") is healthy if weight and length rise together; if only weight rises, it signals overfeeding. Me'yorida o'sayotgan bolaning egri chizig'i medianaga taxminan parallel bo'ladi. Tekis chiziq (stagnatsiya) doim muammoni bildiradi. Z-qiymat chiziqlarini kesib o'tuvchi egri chiziq ortib boruvchi xavfni bildiradi. Kasallikdan keyingi keskin ko'tarilish ("quvib yetuvchi o'sish") vazn va bo'y birga ortsa sog'lom; faqat vazn ortsa — ortiqcha ovqatlantirishdan dalolat.

7

Anatomical-Physiological Features of the Newborn: Full-Term vs. PretermChaqaloqning anatomik-fiziologik xususiyatlari: yetuk va chala tug'ilgan

A full-term (mature) newborn: birth weight 2600–4200 g (typical mean 3200–3600 g), length 46–56 cm (lower normal limit 45 cm / 2500 g — below this the infant is classified preterm). Weight >4000 g = large-for-dates infant. Head circumference 33–37.5 cm at birth, exceeding chest circumference by only 1–2 cm. Yetuk (mature) chaqaloq: tug'ilish vazni 2600-4200 g (odatiy o'rtacha 3200-3600 g), bo'yi 46-56 sm (pastki me'yor chegarasi 45 sm / 2500 g — bundan past bo'lsa chala tug'ilgan hisoblanadi). Vazni 4000 g dan ortiq bo'lsa — yirik chaqaloq. Tug'ilishda bosh aylanasi 33-37,5 sm, ko'krak aylanasidan atigi 1-2 sm katta.

SignBelgiFull-termYetuk tug'ilganPretermChala tug'ilgan
SkinTeriPink-red, smooth, elastic; lanugo only on shoulders/backPushti-qizil, silliq, elastik; tukchalar faqat yelka/orqadaVery thin, cyanotic tinge or shiny/greasy or dry; lanugo on face, chest, shoulders, backJuda yupqa, sianotik soya yoki yaltiroq/quruq; yuz, ko'krak, yelka, orqada tukchalar aniq
CryQichqirig'iLoud, resonantBaland, jarangdorWeak, toneless, lowKuchsiz, jarangsiz, past
Movement/toneHarakat/tonusActive but uncoordinated, hypertonicAktiv, lekin koordinatsiyalashmagan, gipertonusdaWeak movement, hypotonicKuchsiz harakat, gipotonik
Subcutaneous fatTeri osti yog'iWell developed, good turgorYaxshi rivojlangan, turgor saqlanganPoor or absent (degree-dependent); skin folds visibleSust rivojlangan yoki yo'q (darajaga bog'liq); teri burmalari bilinadi
Skull / ear cartilageKalla suyagi / quloq tog'ayiFirm skull; firm ear cartilage, stands off headQattiq kalla suyagi; qattiq quloq tog'ayi, kalladan ajralib turadiSoft skull; soft ear cartilage, flattened against headYumshoq kalla suyagi; yumshoq quloq tog'ayi, kallaga yopishib turadi

ThermoregulationTermoregulyatsiya

Hypothalamic and peripheral (skin) centers immature; relatively huge body surface (2–3× the adult ratio). Temperature can drop to 32–35 °C in cold, or rise to 40 °C in heat — needs external control without overheating.Gipotalamus va periferik (teri) markazlari yetilmagan; tana yuzasi nisbatan juda katta (kattalardan 2-3 marta ko'p). Sovuqda 32-35°C gacha tushishi, issiqda 40°C gacha ko'tarilishi mumkin — qizib ketmasdan sun'iy nazorat kerak.

RespirationNafas olish

Shallow, irregular breathing, often Cheyne–Stokes pattern; apnea spells, cyanosis, predisposition to atelectasis.Yuzaki, notekis nafas, ko'pincha Cheyn-Stoks turida; apnoe xurujlari, sianoz, atelektazga moyillik.

GI tractOvqat hazm qilish

Weak sucking reflex; in high-grade prematurity even the hunger response/swallowing may be absent.So'rish refleksi kuchsiz; yuqori darajali chalalikda och qolish hissi va yutish ham bo'lmasligi mumkin.

Sclerema & hemorrhagic tendencySklerema va qon ketishga moyillik

Sclerema: skin/fat hardening (± edema) starting in the legs, precipitated by cold. Hemorrhagic tendency: mainly intracranial, from immature vascular elastic tissue.Sklerema: oyoqlardan boshlanadigan teri/yog' qattiqlashuvi (± shish), sovuqdan kelib chiqadi. Qon ketishga moyillik: asosan kalla ichi, tomirlarning elastik to'qimasi yetilmaganidan.

Definition of prematurity: birth before 270–280 days' gestation. Lower viability limit ≈900–1000 g and <6 months' gestation is generally non-viable; the lower boundary of "preterm" (vs. late fetal loss) is set at 1000 g / 35 cm. Chalalik ta'rifi: homiladorlikning 270-280 kunidan oldin tug'ilish. Yashash chegarasi ≈900-1000 g va 6 oylikdan kam homiladorlik odatda yashamaydi; "chala tug'ilgan" (kechki homila tushishidan farqli) pastki chegarasi 1000 g / 35 sm qilib belgilangan.
8

Borderline (Transitional) States of the NewbornChaqaloqning chegara (o'tish) holatlari

These reflect adaptation to extrauterine life (rise in catecholamines/glucocorticoids/TSH/ACTH/thyroxine, closure of fetal shunts, onset of enteral feeding, establishment of renal function) and are physiological, not pathological. Bular ona qornidan tashqi hayotga moslashishni aks ettiradi (katexolamin/glyukokortikoid/TTG/AKTG/tiroksin ko'tarilishi, fetal shuntlar yopilishi, enteral ovqatlanish boshlanishi, buyrak funksiyasi shakllanishi) va patologik emas, fiziologik hodisalardir.

1Physiological weight lossFiziologik vazn yo'qotish›
6–10% of birth weight (150–300 g in a term infant), over days 1–3(–6); due to fluid loss via lungs/skin (70–75%) plus urine/meconium/vomitus; fully regained by ~day 14.Tug'ilish vaznining 6-10% i (yetuk chaqaloqda 150-300 g), 1-3(-6) kun davomida; asosan o'pka/teri orqali (70-75%) hamda siydik/najas/qusiq orqali suyuqlik yo'qotishdan; ~14-kunga borib to'liq tiklanadi.
2Physiological (conjugation) jaundiceFiziologik (konyugatsion) sariqlik›
Appears day 2–3 in 80–90% of newborns; resolves by day 10–15 (up to 6 weeks in preterm infants); driven by high postnatal RBC breakdown plus transient hepatic conjugation immaturity; general condition unaffected, urine clear, stool normal color.2-3-kunda chaqaloqlarning 80-90% ida paydo bo'ladi; 10-15-kunga (chala tug'ilganlarda 6 haftagacha) yo'qoladi; tug'ilishdan keyingi eritrotsit parchalanishi kuchayishi va jigarning vaqtinchalik konyugatsion yetilmaganligi sabab; umumiy holat o'zgarmaydi, siydik tiniq, najas rangi normal.
3Physiological erythema (skin flushing)Terining fiziologik qizarishi›
Skin reddens from day 2 due to light/air/temperature exposure; fades in 2–3 days with slight desquamation; more intense and longer-lasting (brick-red) in preterm infants.Yorug'lik/havo/harorat ta'sirida 2-kundan teri qizaradi; 2-3 kunda yengil kepaklanish bilan o'tadi; chala tug'ilganlarda kuchliroq va uzoqroq (g'isht-qizil) saqlanadi.
4Transient feverTranzitor bezgak›
Temperature spikes to 39–40 °C on days 3–4, lasts hours to 2–3 days; linked to relative dehydration with high-protein feeding; no medication needed — oral fluids only.3-4-kunda harorat 39-40°C gacha ko'tariladi, soatlardan 2-3 kungacha davom etadi; oqsilga boy ovqatlanish fonida nisbiy suyuqlik yetishmovchiligi bilan bog'liq; davo talab qilinmaydi — og'iz orqali suyuqlik yetarli.
5Uric acid (urate) infarctSiydik-nordon infarkti›
Loud crying before/during urination on day 1 from high urate concentration depositing in renal tubules/pelvis; resolves spontaneously as fluid/milk intake increases.1-kunda siydik ajralishidan oldin/vaqtida baland yig'lash — siydik nordon tuzlarining buyrak kanalchalari/jomida to'planishidan; suyuqlik/sut qabul ko'payishi bilan o'z-o'zidan o'tadi.
6Sexual (hormonal) crisisJinsiy (gormonal) kriz›
Breast engorgement in both sexes (peaks day 8–9, resolves by 2–3 weeks — never express the secretion, risk of infection); labial/scrotal swelling; mucous ± blood-tinged vaginal discharge in girls — all from transplacental maternal hormone exposure.Har ikki jinsda ko'krak bezlari shishishi (8-9-kunda cho'qqiga chiqadi, 2-3 haftada yo'qoladi — sekretni siqib chiqarish mumkin emas, infektsiya xavfi); jinsiy lab/yorg'oq shishi; qizlarda shilliq ± qon aralash ajralma — hammasi ona gormonlarining yo'ldosh orqali o'tishidan.

Also part of the adaptation process: transient oliguria; transient hypoglycemia, metabolic acidosis, hypoproteinemia, hypocalcemia/hypomagnesemia. Moslashish jarayoniga yana kiradi: tranzitor oliguriya; tranzitor gipoglikemiya, metabolik atsidoz, gipoproteinemiya, gipokalsiemiya/gipomagniemiya.

9

Examination Methods: Inspection, Palpation, Percussion, AuscultationTekshirish usullari: ko'rik, palpatsiya, perkussiya, auskultatsiya

The four classic methods apply to children exactly as in adult medicine, with child-specific conditions: warm (20–22 °C), well-lit room; child fully undressed; never wake a sleeping child to begin — use sleep to count heart/respiratory rate and palpate the abdomen first; preschoolers examined out of fixed order, following their mood; throat and any painful area always examined last. To'rtta klassik usul bolalarda ham kattalardagi kabi qo'llaniladi, faqat shartlar o'ziga xos: issiq (20-22°C), yaxshi yoritilgan xona; bola to'liq yechintiriladi; uxlayotgan bolani hech qachon uyg'otmang — uyqu holatidan yurak/nafas sonini sanash va qorinni paypaslashda foydalaning; maktabgacha yoshdagilar qat'iy tartibsiz, kayfiyatiga qarab tekshiriladi; tomoq va og'riqli joy har doim oxirida ko'riladi.

Palpation (palpatio — touch)Palpatsiya (palpatio — silash)

Manual examination of location, consistency, elasticity, mobility, local temperature, tenderness, masses. Superficial before deep. Rules: warm room, warm short-nailed hands, examiner at patient's right, light gradual touch, always the healthy side first, then compare with the affected side.Organning joylashuvi, konsistensiyasi, elastikligi, harakati, mahalliy harorati, og'riqli joyi, o'smalarni qo'l bilan tekshirish. Yuzaki, so'ng chuqur. Qoidalar: xona issiq, shifokor qo'llari issiq va tirnoqlari kalta, bemordan o'ngda joylashadi, bosim yengil va asta-sekin, avval sog'lom tomon, so'ng kasal tomon bilan solishtiriladi.

Percussion (percussio — tapping)Perkussiya (percussio — tukullatish)

Tapping to interpret the resulting sound. Dense tissue (muscle, bone, fluid) → dull, short sound; air-containing lung → low-pitched sound; large air cavities (stomach, pneumothorax) → tympanic sound. Children are percussed more gently than adults.Tukullatib olingan tovushni talqin qilish. Zich to'qima (mushak, suyak, suyuqlik) → xira, qisqa tovush; havodor o'pka → past ovoz; katta havo bo'shliqlari (oshqozon, pnevmotoraks) → nog'ora tovushi. Bolalarda kattalarga nisbatan tinchroq perkussiya qilinadi.

Auscultation (auscultare — to listen): interpreting internal sounds, either direct (ear to body) or indirect (via stethoscope). Pathology alters the normal sound of an organ — wheezes/crackles in lung disease, murmurs in valvular heart disease — and recognizing these deviations is the basis of auscultatory diagnosis. Auskultatsiya (auscultare — eshitish): to'g'ridan-to'g'ri (quloq tanaga) yoki bilvosita (stetoskop orqali) ichki tovushlarni talqin qilish. Patologiya a'zoning normal tovushini o'zgartiradi — o'pka kasalligida xirillash, qopqoq kasalligida shovqin — va bu o'zgarishlarni bilish auskultativ tashxisning asosidir.

10

Apgar ScoreApgar shkalasi

Not present in any of the five local course materials reviewed for this guide — compiled here from standard neonatal-medicine references (NCBI StatPearls, Cleveland Clinic, MedlinePlus — see sources below). Ushbu qo'llanma uchun ko'rib chiqilgan beshta mahalliy manbaning birortasida ham topilmadi — bu yerda standart neonatologiya manbalaridan (NCBI StatPearls, Cleveland Clinic, MedlinePlus — pastdagi manbalarga qarang) tuzildi.

Assessed by the birth attendant at 1 minute and 5 minutes after delivery (repeated every 5 minutes up to 20 minutes if the score stays low), scoring five signs from 0–2 each: Tug'ruqni qabul qiluvchi shifokor tomonidan tug'ilgandan 1 daqiqa va 5 daqiqa o'tgach baholanadi (ball past bo'lib qolsa, 20 daqiqagacha har 5 daqiqada takrorlanadi), besh belgi 0-2 balldan baholanadi:

SignBelgi012
Appearance (skin color)Ko'rinishi (teri rangi)Pale/blue all overButun tanasi oqargan/ko'karganBody pink, extremities blueTanasi pushti, oyoq-qo'llari ko'kPink all overButunlay pushti
Pulse (heart rate)Puls (yurak urishi)AbsentYo'q<100 bpm≥100 bpm
Grimace (reflex irritability)Grimasa (refleks qo'zg'aluvchanlik)No response to stimulationQo'zg'atishga javob yo'qGrimace onlyFaqat yuz burishtiradiCries/coughs/sneezes vigorouslyKuchli yig'laydi/yo'taladi/aksiradi
Activity (muscle tone)Aktivlik (mushak tonusi)Limp, floppyBo'shashgan, susayganSome flexionBiroz bukilishActive motionAktiv harakat
RespirationNafas olishAbsentYo'qSlow, irregular, weak crySekin, notekis, zaif yig'iStrong cry, regular breathingKuchli yig'i, muntazam nafas
Interpretation: 7–10 = reassuring/normal transition · 4–6 = moderately abnormal, needs immediate re-evaluation and support · 0–3 = critical, demands immediate resuscitation. Resuscitation itself is never delayed for the purpose of scoring. Talqin: 7-10 = me'yoriy o'tish · 4-6 = o'rtacha buzilgan, darhol qayta baholash va yordam kerak · 0-3 = kritik, zudlik bilan reanimatsiya talab qiladi. Reanimatsiya hech qachon ball hisoblash uchun kechiktirilmaydi.
11

Silverman-Andersen ScoreSilverman-Andersen shkalasi

Also absent from all five local materials — compiled from the classic Silverman-Andersen respiratory-severity index as documented in current NICU references (see sources below). Bu ham beshta mahalliy manbaning birortasida yo'q — zamonaviy neonatal reanimatsiya manbalarida hujjatlashtirilgan klassik Silverman-Andersen nafas og'irlik indeksidan tuzildi (pastdagi manbalarga qarang).

Used to grade the severity of respiratory distress, most often in preterm infants. Five signs, each scored 0–2 — note the scale runs opposite to Apgar: 0 is normal, higher is worse. Nafas qiyinligi og'irligini baholash uchun ishlatiladi, ko'pincha chala tug'ilgan chaqaloqlarda. Besh belgi, har biri 0-2 balldan — e'tibor bering, shkala Apgarga teskari: 0 — norma, ball qancha yuqori bo'lsa, holat shuncha og'ir.

SignBelgi012
Upper chest vs. abdomen movementKo'krak va qorin harakatiSynchronizedSinxronLag on inspirationNafas olishda ortda qolishSee-saw (paradoxical) motionQarama-qarshi (paradoksal) harakat
Intercostal retractionQovurg'a orasi tortilishiNoneYo'qJust visibleZo'rg'a bilinadiMarkedYaqqol
Xiphoid retractionXanjarsimon o'simta tortilishiNoneYo'qJust visibleZo'rg'a bilinadiMarkedYaqqol
Nasal flaringBurun qanotlari kerilishiNoneYo'qMinimalMinimalMarkedYaqqol
Expiratory gruntNafas chiqarishda ingrashNoneYo'qAudible with stethoscopeFaqat stetoskopda eshitiladiAudible to naked earYalang quloqqa eshitiladi
Interpretation (total 0–10): 0 = no distress · 1–3 = mild · 4–6 = moderate, needs close monitoring/support · 7–10 = severe, impending respiratory failure. Talqin (jami 0-10): 0 = nafas qiyinligi yo'q · 1-3 = yengil · 4-6 = o'rtacha, yaqindan kuzatuv/yordam kerak · 7-10 = og'ir, nafas yetishmovchiligi xavfi yaqin.
12

Self-CheckO'z-o'zini tekshirish

Q1Name the four groups of signs used to assess physical development.Jismoniy rivojlanishni baholashda ishlatiladigan to'rt guruh belgini ayting.
Anthropometric (length, weight, circumferences), functional (vital capacity, muscle strength), somatoscopic (spine, muscle, leg shape), biological (dental formula, proportionality, secondary sexual characteristics).Antropometrik (uzunlik, vazn, aylanalar), funksional (tiriklik sig'imi, mushak kuchi), somatoskopik (umurtqa, mushak, oyoq shakli), biologik (tish formulasi, proporsionallik, ikkilamchi jinsiy belgilar).
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish
Q2What is the difference between harmonious and disharmonious acceleration?Uyg'un va uyg'un bo'lmagan akseleratsiya orasidagi farq nima?
Harmonious: growth and biological maturation speed up together. Disharmonious: only one of the two (growth or maturation) speeds up.Uyg'un: o'sish va biologik yetilish birga tezlashadi. Uyg'un bo'lmagan: faqat bittasi (o'sish yoki yetilish) tezlashadi.
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish
Q3What is the "Frankfurt plane" and when is it used?"Frankfurt chizig'i" nima va qachon ishlatiladi?
The line from the outer canthus of the eye to the top of the ear tragus, held vertical/parallel to the baseboard when positioning a child's head during length/height measurement.Ko'zning tashqi burchagidan quloq supra yuqori qirrasigacha bo'lgan chiziq — bo'y/uzunlik o'lchashda bola boshini vertikal/asosga parallel tutishda ishlatiladi.
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish
Q4A healthy 4-year-old's expected height is 100 cm. What is the expected height of a healthy 2-year-old using the curriculum formula?Sog'lom 4 yoshli bolaning kutilayotgan bo'yi 100 sm. O'quv dasturi formulasi bo'yicha sog'lom 2 yoshli bolaning kutilayotgan bo'yi qancha?
100 − 8×(4−2) = 100 − 16 = 84 cm.100 − 8×(4−2) = 100 − 16 = 84 sm.
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish
Q5A newborn weighs 3000 g and is 46 cm long. What is the weight–length ratio, and what does it suggest?Chaqaloq vazni 3000 g, bo'yi 46 sm. Vazn-bo'y nisbati qancha va bu nimani bildiradi?
3000 ÷ 46 ≈ 65 — within the normal 60–65 range, so no suggestion of intrauterine growth restriction.3000 ÷ 46 ≈ 65 — normal 60-65 oralig'ida, ya'ni homila ichi rivojlanish kechikishiga ishora yo'q.
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish
Q6A child's weight-for-age curve is flat over several visits while age and height keep increasing. What does this signal?Bir necha tashrif davomida bolaning yoshga nisbatan vazn egri chizig'i tekis, yoshi va bo'yi esa ortib bormoqda. Bu nimani bildiradi?
Stagnation — a flat growth curve always signals a problem requiring work-up.Stagnatsiya — tekis o'sish egri chizig'i doim muammoni bildiradi va o'rganib chiqilishi kerak.
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish
Q7Why are preterm infants prone to Cheyne–Stokes breathing and apnea?Chala tug'ilgan chaqaloqlar nega Cheyn-Stoks nafasi va apnoega moyil?
Immature respiratory center, chest, and lungs, plus weak respiratory muscles, cause shallow, irregular breathing and apnea spells with cyanosis.Nafas markazi, ko'krak qafasi, o'pka yetilmaganligi va nafas mushaklari kuchsizligi yuzaki, notekis nafas hamda sianoz bilan apnoe xurujlariga sabab bo'ladi.
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish
Q8A 5-day-old term newborn has yellowish skin on the face and trunk, clear urine, and normal-colored stool, feeding well. Is this concerning?5 kunlik yetuk chaqaloqning yuzi va tanasi sarg'aygan, siydigi tiniq, najasi normal rangda, yaxshi emmoqda. Bu xavotirlimi?
No — this is physiological (conjugation) jaundice, expected days 2–15 in 80–90% of newborns, with general condition unaffected.Yo'q — bu fiziologik (konyugatsion) sariqlik, chaqaloqlarning 80-90% ida 2-15-kunlarda kutiladi, umumiy holat o'zgarmaydi.
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish
Q9What is "comparative palpation" and what order does it follow?"Taqqoslovchi palpatsiya" nima va qanday tartibda o'tkaziladi?
Always palpating the healthy side first, then the affected side, so findings can be compared directly.Har doim avval sog'lom tomon, so'ng kasal tomon paypaslanadi — topilmalarni bevosita solishtirish uchun.
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish
Q10A newborn has a heart rate of 90 bpm, weak irregular breathing, some limb flexion, a grimace only to stimulation, and a blue body with pink... no, fully blue skin. Estimate the Apgar score.Chaqaloqning yurak urishi 90 bpm, nafasi zaif va notekis, oyoq-qo'llari biroz bukilgan, faqat qo'zg'atishga yuz burishtiradi, terisi butunlay ko'k. Apgar ballini taxminan hisoblang.
Appearance 0 + Pulse 1 (<100) + Grimace 1 + Activity 1 + Respiration 1 = 4 — moderately abnormal, needs immediate re-evaluation and support.Ko'rinish 0 + Puls 1 (<100) + Grimasa 1 + Aktivlik 1 + Nafas 1 = 4 — o'rtacha buzilgan, darhol qayta baholash va yordam kerak.
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish
Q11Why is a Silverman-Andersen score of 8 worse than a score of 2, while an Apgar score of 8 is better than a 2?Nega Silverman-Andersen bo'yicha 8 ball 2 balldan yomonroq, Apgar bo'yicha esa 8 ball 2 balldan yaxshiroq?
The two scales run in opposite directions: Apgar — higher is better (healthier transition); Silverman-Andersen — higher is worse (more severe respiratory distress).Ikkala shkala teskari yo'nalishda: Apgar — ball qancha yuqori, holat shuncha yaxshi; Silverman-Andersen — ball qancha yuqori, nafas qiyinligi shuncha og'ir.
↻ Go to this material↻ Ushbu materialga o'tish